Nina Gorter

In Dresden gingen we even kijken in de wijk Hellerau, een in 1909 door de meubelfabrikant Karl Schmidt aangelegde ‘Gartenstadt’: een in uniforme stijl door diverse architecten gebouwde woonwijk in het groen naast de fabriek. Er werden huizen gebouwd voor arbeiders, maar ook villa’s, winkels en andere voorzieningen, en bovendien gebouwen voor culturele activiteiten, waaronder een theatergebouw. Hellerau werd een kunstenaarscentrum, waar bekende schrijvers en kunstenaars op bezoek kwamen, en het werd onder leiding van de Zwitserse danspedagoog Émile Jaques-Dalcroze hét wereldwijde centrum van de Eurhytmics.

En zo kwam Nina Gorter (1866-1922), de jongere zus van Herman Gorter, in Hellerau terecht. Ze was opgeleid als zangeres en pianiste en vanaf het begin van de 20ste eeuw een naaste medewerker van Dalcroze in Genève. Van 1910 tot het begin van de wereldoorlog in 1914 werkten Dalcroze en Nina Gorter in Hellerau. Moeder Jo Gorter-Lugt (1839-1923) vergezelde haar niet altijd gezonde dochter naar haar diverse woonplaatsen. Herman Gorter bezocht zijn moeder en zijn zus in Hellerau, in elk geval in 1911. Of hij daar andere bekende schrijvers of kunstenaars ontmoette is onbekend. Stefan Zweig, Henry van de Velde, Oskar Kokoschka, George Bernhard Shaw, Upton Sinclair, Franz Kafka – het zijn maar een paar namen van bekende bezoekers. Nina Gorter is in Duitsland bekender dan in Nederland: ze heeft een eigen Duits Wikipedia-lemma.

Het theater met zijn omringende gebouwen zag er nogal troosteloos uit. Er werd gesloopt en er werd gebouwd. Er was een dansfestival aan de gang, wellicht ging dat later op de dag wat meer beweging opleveren, want veel leven was er niet.

Door ons korte bezoek aan Hellerau kreeg ik weer zin in het artikel over Nina Gorter dat al een hele tijd op de lijst met goede voornemens staat. De stapel documentatiemateriaal wordt in elk geval elke dag hoger.

De foto’s van het huis waar Nina Gorter woonde komt uit het boek ‘Gartenstadt Hellerau. Die Geschichte ihrer Bauten’ (2008), de portretfoto is uit het archief-Jaques-Dalcroze in Genève.

Oud ijzer

Bij een goede vakantie hoort iets met oude auto’s, en daarom reden wij laatst van ons vakantieadres in een dorp bij de Tsjechische grens in Sachsen naar een andere dorp, Markersbach, nog dichter bij de Tsjechische grens. Daar werd het ‘Altblechtreffen vor der Grenze’ georganiseerd. Iedereen was welkom, gratis, en als je iets gemotoriseerds op minimaal 2 wielen van enige leeftijd bij je had, mocht je op de wei naast het voetbalveld staan, waar overigens gewoon een wedstrijd aan de gang was. Tussen de beide weilanden in stonden lange banken bij een kraam met bier en een beest aan het spit.

De wei liep goed vol vanaf 10 uur, met personenauto’s en motorfietsen; de vrachtauto’s en tractoren mochten weer een wei verder staan. Omdat we ons in de voormalige DDR bevonden, was het oud ijzer voor een groot deel van Oost-Europese afkomst en dus eigenlijk niet alleen ‘Altblech’, maar ook oud-Duroplast, het materiaal dat in de DDR speciaal ontwikkeld werd voor de auto-industrie en dat bestond uit gerecycled katoen en kunsthars. De Trabant – bijnaam ‘Pappe’,  karton – was deels van Duroplast gemaakt.

Er waren genoeg Trabants in Markersbach, maar ik kwam meer voor het andere oudere spul dat ik sinds 1973 met veel belangstelling en verbazing in de DDR bekeek: Škoda’s, Tatra’s, Wartburgs, IFA’s, Zaporozhetsen, Moskvitchen, Lada’s en nog van alles.

De stemming was gemoedelijk op de dag voordat het land ook een nieuwe bondsdag stemde; in Sachsen vond een meerderheid dat de AfD moest winnen, maar het was bij het Altblechtreffen niet te merken. Er waren alleen maar autoliefhebbers.

Bakermat

Het uitstapjesgebied van mijn Zuid-Limburgse jeugd stond onder water. Onze vader stelde op gezette tijden op zondagochtend voor een autotochtje te gaan maken, en als dat niet de Mergellandroute volgde, gingen we vanuit Kerkrade in een van de opeenvolgende Fords Taunus de grens over, naar de Eifel, naar Monschau, en dan richting oosten, tot Koblenz soms, vaak terug via de wijndorpen aan de Ahr. Altenahr was daar de vaste pleisterplaats wanneer de kaartclub van mijn vader zijn jaarlijkse uitstapje maakte.

De kaartclub van mijn vader speelde skaat en heette Harte Vrouw. Ik wist het niet meer, maar kwam er achter door in de krantendatabank Delpher te zoeken. Daar, in het Limburgs Dagblad van 14 november 1958, vind ik bijvoorbeeld het verslag van de ‘onderlinge skatcompetitie van de Kerkraadse Skatvereniging, die onderhand een belangrijke gebeurtenis is geworden in het Kerkraadse skatleven.’ ‘Skat’ met één a, want Skat is eigenlijk een Duits kaartspel, dat vooral in Duitsland wordt gespeeld. Maar dus ook in de uithoek van Nederland waar ik geboren ben, en mijn vader ook, een uithoek met een Duitstalig dialect. En het was, skaatmatig gezien, niet zomaar een uithoek waar onze wiegen stonden, het was de wijk Bleijerheide, die, volgens hetzelfde krantenbericht uit 1958, ‘nog steeds als bakermat geldt van het skatspel in Kerkrade’. ‘Nog steeds’ – zou het in de tussentijd veranderd zijn, denk ik dan, dat historische inzicht over die bakermat; zou iemand onderzoek gedaan hebben naar wat de eigenlijke bakermat van het skaatspel in Kerkrade is?

Vanzelfsprekend probeerde mijn vader zijn kinderen het skaatspel te leren, maar het is hem niet gelukt. Ik herinner me dat ik er al snel de brui aan gaf toen hij zijn eerste les ergens achteraan begon met het in numerieke volgorde opsommen van de punten die je per spel kon verdienen. Wie wil weten hoe het spel gespeeld wordt, kan op Wikipedia een poging wagen. Het Nederlandse lemma daar lezende krijg ik steeds meer begrip voor de uitlegproblemen van mijn vader, maar ook voor zijn kennelijke beheersing van het spel. Want spelen kon hij het als de beste, concludeer ik wanneer ik in het verslag (van de ‘eigen correspondent’) in het Limburgs Dagblad van 26 maart 1962 lees dat weliswaar Schoppe Jong, de ‘nestor onder de Kerkraadse skatverenigingen’, de beker in ontvangst mocht nemen als winnaar van de jaarlijkse competitie van de Kerkraadse Skatfederatie, maar dat mijn vader bij de individuele spelers de ‘algemeen favoriet’ was, die, hoewel ‘twaalf maal aan de eerste tafel spelend’, nog voorbij werd gestreefd door ‘de heer J. Sterk van Stunters’. Tweede, maar toch. Er werd vast stevig op gedronken tijdens het jaarlijkse uitstapje naar Altenahr.

Oost west, thuis best

Het werd de afgelopen week regelmatig aangehaald, het ‘indrukwekkend levensmotto’ (RTL) van de vader van Peter R. de Vries: ‘Liever staande sterven, dan op je knieën leven’. De spreuk staat op het graf van Wouter de Vries, in leven directeur van de kruitfabriek Muiden Chemie.

Waar komt dat motto van pa De Vries vandaan, vroeg menigeen zich af. RTL haalt er een cultureel-antropoloog met als specialisme Latijns-Amerika bij, en die weet te vertellen dat de Mexicaanse revolutionair Emiliano Zapata (1879-1919) de bron is en dat het motto van De Vries sr. ‘bijna de letterlijke vertaling [is]  van een Spaanse uitspraak van Zapata […]. Het betekent volgens hem het volgende: “Als je gedwongen bent om geknield of gebukt door het leven te moeten, en je mond niet open mag doen (letterlijk of figuurlijk), dan kun je nooit vrij zijn.”’ Handig zo’n cultureel-antropoloog. Nou snap ik het tenminste.

De RTL-journalist kwam natuurlijk bij de cultureel-antropoloog terecht nadat hij het motto had gegoogeld en gevonden dat het van Zapata is. Maar nou had ik de spreuk, al een tijd vóór de aanslag op De Vries, ergens anders gelezen, in de Jef Last-biografie van Rudi Wester namelijk, als laatste zin van het openingscitaat van het boek, en wel zo: ‘Het is beter staand te sterven dan geknield te leven.’ Last schreef dat in 1937, toen hij aan republikeinse zijde actief was in de Spaanse Burgeroorlog. Kende hij Zapata? Waarschijnlijker is dat de spreuk in die tijd circuleerde als uitspraak van de Spaans-Baskische communistische leider Dolores Ibárruri. Hij wordt in elk geval aan haar toegeschreven op een Nederlandse poster die te vinden is op het IISG in Amsterdam. Maar het zoeken in die collectie zorgt meteen voor een volgend probleem: dezelfde spreuk is, volgens een andere poster daar, van Che Guevara.

Engelstalige t-shirts bestaan er ook, zoals dit Amerikaanse: ‘The great thing about the American Christian is he would rather die on his feet than live on his knees.’ Dat past ook beter op een rug of een borst dan wat wellicht het origineel van deze uitspraak is: ‘The thing that separates the American Christian from every other person on earth is the fact that he would rather die on his feet, than to live on his knees.’ Dat schijnt, zo vertelt het internet mij, gezegd te zijn door George Washington. En misschien, wie weet, heeft hij ook wel deze korte versie gebruikt:

Washington had een collega die het hem 31 presidenten later nadeed, want in 1941 schreef Franklin D. Roosevelt toen hem op 19 juni 1941 in Oxford en in absentia een eredoctoraat werd verleend: ‘We, and all others who believe in freedom as deeply as we do, would rather die on our feet than live on our knees.’ In het Nederlands klonk dat zo: ‘Ook wij zijn geboren voor de vrijheid, zijn bereid te vechten om de vrijheid te bewaren en zouden liever op onze voeten sterven dan op onze knieën leven.’ De uitspraak werd op 20 juni 1941 geciteerd in Nederlandse kranten, en ook in het Soerabaijasch Dagblad, waar het bericht misschien wel werd gelezen en uitgeknipt door Hein ter Poorten, die later dat jaar bevelhebber van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger zou worden en als zodanig tegen Kerst 1941 vanuit Bandung een radiotoespraak hield die onder de kop ‘Liever staande te sterven dan knielend leven’ in het eerder genoemde Soerabaijasch Dagblad werd samengevat. Ten Poorten noemde ‘Liever staande’ etc. het motto van het KNIL, en hij beloofde ook: ‘Wij zullen vrij blijven. Wij zullen overwinnen.’ Maar dat liep dus anders.

Peter de Vries is – zal menigeen vinden – een soort jurist en in die zin is hij een collega van Bram Moszkowicz, die in 2012 een autobiografisch boek publiceerde met de titel: Liever rechtop sterven dan op je knieën leven. Wist hij toen al dat de vader van Peter R. de Vries die spreuk op zijn graf had staan? Dat zou flauw zijn. Flauw is het eigenlijk ook dat Peter R. de Vries, als hij zo veel bewondering voor zijn vader heeft, niet diens grafmotto volledig en letterlijk op zijn kuit of elders heeft getatoeëerd maar een wel erg verkorte versie. Op die kuit – ik had nooit gedacht dat ik nog eens naar een ontbloot lichaamsdeel van Peter R. de Vries zou googelen –staat namelijk: ‘On bended knee is no way to be free’ – en dat lijkt nog maar matig op de vele originelen. Het is een uitspraak van Edward Louis Severson III. Een naam als van een president, maar in het dagelijks leven is dat de muzikant Eddy Vedder, bekend van de band Pearl Jam. Zijn lied ‘On bended knee’ etc. klinkt zo:

                    

Enfin, ik dacht: ik zoek het allemaal even voor u uit. Want, zoals Thorbecke al zei: ‘Vertrouwen is goed, controle is beter.’ Nu weten we tenminste een beetje waar we aan toe zijn.

Voor wie het precies wil weten (soort van)

De vraag is: wat is de titel van dit boek? Ja, ik weet het, het is gezet in de Fraktur-letter, ook wel ‘Gotisch’, ‘Gothisch’ en – echt waar, laatst gehoord – ‘Cyrillisch’ genoemd, allemaal onleesbaar, en ja, ik weet ook dat de titel van een boek op de titelpagina staat en niet voorop, maar in dit geval is de voorkant gelijk aan de titelpagina. Daar staat alleen nog een uitgever vermeld, en wel Georg Wigand’s Verlag in Leipzig. Dat was de uitgever in de negentiende eeuw, want het gaat om een reprint uit 1983 door uitgeverij Hinstorff Verlag in Rostock, toen in de DDR. Het oorspronkelijke jaar van verschijnen wordt niet vermeld, maar het was 1858, want toen verscheen de eerste druk van dit boek.

Maar hoe weet ik dat, terwijl ik toch de titel van dit boek niet ken? Met de naam van de auteur, Klaus Groth, kom je een heel eind. Deze negentiende-eeuwse (1819-1899) auteur uit Heide aan de noordwestelijke kust van Sleeswijk-Holstein, was, zeggen de handboeken, met zijn land- en leeftijdgenoot Fritz Reuter (1810-1874) de grondlegger van de moderne Nederduitse literatuur. Dat is, om het algemeen te houden, een taalvariant die in Noord-Duitsland en aangrenzende gebieden wordt gesproken. Groth en Reuter (die van de andere kant van dit taalgebied afkomstig was, uit Mecklenburg) waren in de negentiende eeuw ook in Nederland bekend. Groth correspondeerde nog met Johannes Kneppelhout en iets Nederlands van Reuter is zelfs een paar jaar geleden (in 2018) nog eens heruitgegeven (maar ik weet niet met welke motivatie); de laatste keren daarvoor was, ik neem aan in het kader van het propageren van de grootgermaanse gedachte, tijdens de Duitse bezetting.

Als ik nu verder zoek waar ik deze laatste gegevens vond, in de overkoepelende Nederlandse bibliotheekcatalogus Picarta, en ik de zoektermen ‘Klaus’ en ‘Groth’ en ‘Kinderreime’ combineer, krijg ik als resultaat twee Duitse uitgaven, een uit de DDR uit 1970 en een Bondrepublikeinse uit 1950. De eerstgenoemde heet Voer de Goern, en de andere För de Gören, wellicht om hem begrijpelijker te maken voor ‘gewone’ Duitse lezers. Eigenlijk bevestigen deze twee titels mijn aanvankelijke lezing, want het woord ‘Gör’ kende ik als aanduiding voor een (vrouwelijke) snotaap, een vervelend kind, en ‘För’ klinkt niet onlogisch als regionale variant van ‘Für’. Een boek met versjes voor de kinderen dus.

Ik had het hierbij kunnen laten. Maar wat doet een mens wanneer hij informatie zoekt: hij kijkt op Wikipedia. En daar staat in het Duitse lemma over Klaus Groth onder ‘Einzelwerke’: ‘Vær de Gærn’. Wat nu? Waar haalt Wikipedia haar kennis vandaan? Dit lemma lijkt toch heel solide, met veel degelijke bronnen. Zoals het befaamde Projekt Gutenberg. Daar heet het boek van Groth Voer de Goern. Dan naar de website van de Klaus-Groth-Gesellschaft, waar één verwijzing naar het boek voorkomt, dat hier Vör de Görn heet. Gelukkig is er ook, denk je dan, een ‘Klaus-Groth-Bibliographie’ die wordt onderhouden aan de Christian-Albrechts-Universität in Kiel. Maar in die bibliografie komen alle genoemde en nog veel meer varianten van de titel voor, maar ik vond geen verklaring hiervoor. De eerste druk, dat dan weer wel, heet hier ‘Vær de Gærn’. Die titel moet hier natuurlijk eigenlijk cursief staan, maar dan hebben we een probleem, want dat ziet er zo uit: Vær de Gærn.

Maar stel nu dat je boekhandelaar bent en je wilt dat boek uit 1983 verkopen in je online-winkel, wat doe je dan? Gewoon opschrijven wat je leest, dacht de enige Nederlandse verkoper die het boek (al is het een andere reprint met hetzelfde probleem) op Boekwinkeltjes aanbiedt, en hij maakte er Boer de Goern van en vraagt € 6 voor het boek. Ook bij gemakkelijker leesbare titels in Fraktur gaat het niet altijd goed op Boekwinkeltjes, vooral bij letters waar je soms even wat beter moet kijken, maar waar je met enig gezond verstand wel uit moet komen. Dat lukte niet bij het boek Zwingli und Calvin van, leest de boekhandelaar, Auguft Pang, bij uitgeverij Delhagen & Klafing verschenen in 1913 in de reeks ‘Monographien zur Weltgefchichte’. 

Wat doen zijn Duitse collega’s het op ZVAB.com met de DDR-uitgave uit 1983 van Klaus Groth? Het boek wordt daar dertien keer aangeboden, tussen de vijf en de twintig euro, zeven antiquariaten kiezen voor Voer de Goern, drie voor Vaer de Gaern, een leest Fuer die Goern, een handelaar, uit het Nederduitse gebied nog wel, laat de titel voor het gemak weg, en een van zijn collega’s, hij zit in Aken, geeft beide mogelijkheden: Voer de Goern (Vaer de Gaern). Extra werk was dat, en daarom is dit het duurste exemplaar.

Ik zal het niet bestellen, want ik heb er al een.

‘Kaandorp, als ik het me goed herinner’

Poetry International is weer in het land – vanwege de omstandigheden is het, na een jaar niets, dit jaar een driedaags online-festival. De dichters blijven thuis en de toeschouwers ook. Toen alles nog anders was traden er daar in Rotterdam tientallen dichters op, die de vele honderden bezoekers elke avond konden horen en zien en ook aanspreken. De meeste dan, er waren er ook die liever in de grote ruimte op de eerste verdieping van de Doelen verbleven, waar, in elk geval in het begin van de periode dat ik wel eens voor Poetry vertaalde – 1977 voor het eerst, 1996 voor het laatst – behalve de dichters ook de pers en de vertalers mochten komen. Het eten en de drank waren er gratis, en vooral van de alcohol werd goed gebruikt gemaakt. Een van de monumentale dronkenschappen die ik me herinner – voor de goede orde: van anderen – is die van Margaret Atwood in 1986. Ze hing laveloos halverwege de trap naar de bovenruimte en schreeuwde me van alles toe, vermoedelijk omdat ze me voor iemand anders versleet, maar ik weet niet voor wie en ik had ook nooit een woord met haar gewisseld.

In 1984 bezocht ik Poetry een aantal dagen van de volle week (23 tot 30 juni) die het festival toen duurde. Ik vertaalde dat jaar niemand maar was er, al dan niet met wederhelft, in elk geval op zondag (Poetry in het Park), op dinsdag (want toen trad vriend Gregor Laschen op, maar Tom Lanoye ook onder anderen H.C. ten Berge en Charles Tomlinson), en op de afsluitende avond, die aan liefdespoëzie was gewijd, met alle deelnemende dichters en pauze- en naprogramma’s. Ik weet nog welke dagen ik er was, omdat het vermeld staat in onze bewaarde huisagenda, die ook vermeldt dat op woensdag in onze straat het grofvuil werd opgehaald en dat mijn schoonvader op 25 juni naar het ziekenhuis in Nijmegen moest voor een operatie, waar we hem op zondag 1 juli opzochten. Het programma van Poetry lees ik af van het opvouwbare affiche annex programma.

Dat affiche komt uit de nalatenschap van Jan Elburg, die op donderdag 28 juni las ter vervanging van Gerrit Kouwenaar. Hij heeft de vervanging zelf op het affiche aangegeven. Maar hij las ook op de slotavond. Dat herinner ik me – met permissie – niet, maar dat lees ik in een brief die hij op 20 februari 1986 schreef aan de instigator en organisator van Poetry, Martin Mooij. Die had Elburg uitgenodigd voor de volgende editie van Poetry, en dat had Elburg al toegezegd. Maar een paar dagen later bedacht hij dat hij een voorbehoud moest maken:

Twee jaar geleden zouden de dichters een avond liefdespoëzie voorlezen en ik had het ongeluk aan de beurt te zijn na de pauze waarin een juffrouw – Kaandorp, als ik het me goed herinner – vrolijk had staan jodelen en háár liefdespoëzie had staan uiten met het refrein ‘Ik hep je niet gesien; alleen maar geroke’.

‘Niet iedereen in de zaal was gelukkig met haar onstuitbare optreden,’ voegt Elburg er aan toe, en omdat ik erbij was kan ik in elk geval zeggen dat het een bevreemdend optreden was van de toen nog nauwelijks bekende Brigitte Kaandorp – uit Haarlem overigens, net als Elburg. Ze stormde, in mijn herinnering, meteen na afloop van de laatste dichter vóór de pauze het podium op alsof ze een bezoeker was die ook uit eigen werk wilde voordragen, en het duurde een tijdje voor je begreep dat het humor moest zijn. Ik geloof dat ik er toen met die gedachte wel tegen kon en ben toen, vermoedelijk, een drankje gaan halen. Maar Elburg had er anderhalf jaar later nog slechte herinneringen aan, hij vond het

weer zo’n ellendig gevolg […] van de ook op poëziefestivals bedreven koppelverkoop volgens de TielseFlipformule: plaatjes bij de sjem. / Ik wil niks aan de verdiensten van de komische zangeres afdoen, maar in gelijkenissen sprekend moet ik je voorhouden: chocoladepudding is lekker en bourgonjewijn ook maar de laatste na de eerste is walgelijk. Ik bedoel: koorddansers of vuurvreters voor je optreden met gedichten gáán nog maar lolbroekende parodisten nee.

Het voorbehoud voor zijn optreden vatte Elburg nog eens samen:

Mocht er weer zoiets mijn leesbeurt vantevoren versjteren dan behoud ik me het recht voor niet op te treden. / Om duidelijk te zijn: het gaat hier niet om ‘performing’ collega’s van enig kaliber, maar bij plat geschreeuw-vooraf kunnen jullie het wel schudden.

En omdat Elburg toch zijn hart aan het luchten was, moest Martin Mooij ook nog een naschrift verwerken:

O ja, ik herinner me nog hoe onvoorstelbaar onbeschoft de kelner in het restaurant aan de overkant onze binnen- en buitenlandse dichters ‘bediende’. Geef [ze] een zachte wenk als je weer datzelfde etablissement kiest voor het diner.

Het is de altijd heldere Elburg die we kennen uit zijn memoires Geen letterheren. Uit de voorgeschiedenis van de vijftigers (1987) en uit De man met de drietand, de biografie van Jan van der Vegt (2012). In 1986 trad Elburg op woensdag 25 juni op, lees ik in Trouw in een recensie van Rob Schouten, die – voor wat het waard is – het optreden van zijn oudere collega maar niks vond. Ik weet niet meer of ík hem hoorde lezen, want onze huisagenda vertelt me niet meer op welke dagen ik in Rotterdam was. Ik kwam, zie boven, in elk geval Margaret Atwood tegen en er was een Duitse avond dat jaar, op de vrijdag, en toen zal ik er wel geweest zijn, want ik vertaalde een van de Duitse dichters, Heinz Czechowski uit de DDR.

In zijn mooie biografie schrijft Van der Vegt dat Jan Elburg de laatste brief van zijn leven schreef aan Martin Mooij om hem te bedanken voor diens afscheidsbrief met dankwoorden voor Elburgs verdiensten voor Poetry International. En dag na het schrijven van de brief, op 7 augustus 1992, ging Elburg naar het ziekenhuis voor een nieuwe behandeling tegen kanker, een week later overleed hij.

Citeren (5): Een Spaanse tragedie, en de Duitse bezetting was ook best ingewikkeld

Ik geloof dat ik het al heb verteld in de loop van deze reeks: geen tekst van anderen is heilig voor Rudi Wester, de biografe van Jef Last. De varianten van die vernielzucht kent u al. Ook titels van boeken zijn niet heilig voor Wester. In 1938 publiceerde Jef Last het boek De Spaansche tragedie over zijn wederwaardigheden aan republikeinse zijde tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Dat boek werd een paar keer herdrukt, en omdat dat na de spellinghervorming van 1946 was, heette dat boek toen De Spaanse tragedie. De biografie noemt dit boek niet één keer bij zijn oorspronkelijke titel, ook niet als ze het over het verschijnen van de eerste druk van het boek heeft.

Jef Last nam dus actief deel aan de Spaanse Burgeroorlog. Hij was niet de enige Nederlander die zich geroepen voelde de Spaanse republiek te verdedigen tegen de Francistische opstandelingen. Een van zijn landgenoten was Johan Brouwer, een hispanist die – hij was een maand jonger dan Jef Last – naam had gemaakt met enkele historische werken en met de vertaling in 1933 van het befaamde boek De opstand der horden van José Ortega y Gasset. Brouwer komt in de Last-biografie een alinea van een halve pagina lang aan de orde omdat hij in het tijdschrift Critisch Bulletin – ‘eind 1938’ is de verwijzing waarmee we het in de voetnoot van Wester moeten doen – De Spaansche tragedie kritisch had besproken. Hij vond het, door Wester geciteerd, zeg ik er even voorzichtig bij, ‘een slordig allegaartje’, waarin ‘vrijwel alle Spaanse woorden fout waren gespeld’, en de biografe voegt daar pikanterwijze aan toe, dat dat ‘wat de spelling betrof juist’ was. Ik kom daar nog op terug.

De kritiek van Brouwer betrof niet alleen de slordigheid, ook het gedrag en de uitlatingen van Last, zo begrijp ik, maar ik laat het aan de deskundigen over uit te leggen hoe dit in feite in elkaar zat. Wester kiest partij voor Last, en ze doet dat onder andere door aan het begin van de passage over Brouwer even te melden dat die ‘als katholiek eerst aanhanger van Franco was’ en op het eind van de alinea dit te zeggen: ‘Overigens heeft zijn eigen boek over de Spaanse Burgeroorlog, De schatten van Medina-Sidonia, later uitgebracht als In de schaduw van de dood, nooit enig opzien gebaard.’ Lekker puh. Maar er klopt niks van, beweer ik met plezier. Alleen al het feit dat het boek van Brouwer net zo vaak herdrukt werd als De Spaanse tragedie, waarvan één keer in het kader van Verzameld werk, iets dat Last ook vijftig jaar na zijn dood nog niet heeft bereikt, spreekt boekdelen. En als de persoon die voor Wester volgens haar dankzegging ‘onvermoeibaar’ in Delpher heeft gespeurd ‘naar alles wat maar met Jef Last te maken heeft’ ook even naar Johan Brouwer had gezocht, had de conclusie moeten zijn dat Brouwer en zijn boek vaker worden genoemd dan Lasts Spaanse tragedie. Brouwer publiceerde zijn De schatten van Medina-Sidonia overigens onder een pseudoniem, het boek werd dus, toen het verscheen, niet als boek van Brouwer opgemerkt en kon dus ook niet als zodanig worden gewaardeerd. Wester noemt dat pseudoniem pas in de voetnoot, en wat ze al helemaal onder het tapijt schuift is dat Brouwer zijn verzetswerk tijdens de Duitse bezetting in 1943 met de dood moest bekopen. Herinnert u zich uit een eerdere aflevering nog die andere gefusilleerde schrijver, A.M. de Jong, die Wester nog in 1962 ‘Jefs eeuwige vijand’ laat zijn, terwijl hij al in 1943 terechtgesteld was, enkele maanden na Brouwer?

Hoewel Rudi Wester, zoals zojuist geciteerd, Johan Brouwer gelijk gaf in diens kritiek op Lasts structurele problemen met de spelling van Spaanse woorden, betekende dat voor haar niet dat ze daar zelf ook een beetje op moest letten. Dat kun je constateren wanneer je bij Wester leest dat Jef Last tijdens de Spaanse Burgeroorlog aan het front bij ‘Guadalagara’ heeft gevochten en dat die stad zo’n 55 kilometer ten noordoosten van Madrid ligt. We kijken even in de atlas en zien dat een uurtje rijden rechtsboven de Spaanse hoofdstad een stad ligt die Guadalajara heet, met maar één g, en wel helemaal aan het begin. En als je dan toch in die atlas zit te neuzen, kun je ook even ten zuiden van Madrid kijken, want daar ligt Getafe, en niet Getafé, zoals Wester schrijft. Omdat de biografe wel meer van Last overneemt dat niet klopt was mijn veronderstelling: dan heeft Last die plaatsnamen zeker zo gespeld, en dus neemt Wester ze zo over. Maar een blik in de eerste herdruk van De Spaanse tragedie, nu zonder sch want in 1946 verschenen, leert dat dat maar gedeeltelijk waar is. Last schrijft daar Guadalajara, zoals het hoort, maar ook, zoals het niet hoort, Getafé én Gétafe. Wester lijkt geheel op eigen kracht fout te spellen, want de naam van de linkse leider Largo Caballero, die niet in De Spaanse tragedie (1946) voorkomt, schrijft ze als Largo Cabalero. Mocht u Francisco Largo Cabal(l)ero overigens in het register van de biografie willen opzoeken om te kijken of ik gelijk heb, moet u onder de C kijken, en als u in dat register zijn politieke tegenstander José Antonio Primo de Rivera zoekt, die twee regels na Largo C. ter sprake komt, dan zal dat vergeefse moeite zijn.

Op pagina 245 van de biografie dan. We zitten nog steeds in Spanje, maar omdat daar tijdens de Burgeroorlog veel buitenlanders zaten, kun je ook met niet-Spaanse zaken de fout in gaan. Wester citeert een intern rapport van de Nederlandse communistische partij over Jef Last met daarin de vermelding dat deze in 1937 een uitnodiging van de Noorse schrijver Nordahl had ontvangen voor een propagandareis naar Noorwegen en Zweden. Het register houdt het erop dat deze Nordahl Gunnar met zijn voornaam heette, maar ik vind in de wereld die Google heet alleen een voetballer met die naam, die bovendien een Zweed was. De bedoelde schrijver heette, dat meende ik ook al te weten voordat ik het opzocht, Grieg van achteren, Nordahl van voren, en hij was een communist. Tja. En het is allemaal zo gemakkelijk te achterhalen, gewoon een beetje googelen. En de goede deskundigen raadplegen. En kritisch zijn op alles wat je leest en hoort. Bij goede vertalers hangt een spreuk boven de werkplek: ik moet opzoeken wat ik eigenlijk al weet. Ervaren vertalers weten dat dat opzoeken allerlei gevolgen kan hebben: de bevestiging dat je inderdaad al wist wat je na het opzoeken vindt, maar ook, heel vaak, de constatering dat dat wat je vindt toch anders zit of een beetje gecompliceerder is dan je dacht en dat je daar je voordeel mee kunt doen. Zoals het maken van een goede vertaling. Bedrijvers van wetenschap en alles wat daar een beetje op lijkt doen er ook goed aan zo’n adagium ergens zichtbaar op te hangen, ook al is het niet op tegeltjeswijsheden.nl te vinden.

Verdacht

Ik kijk even een paar jaar vooruit, naar de Duitse bezetting. Schrijvers en publiceren tussen 1940 en 1945 is niet gemakkelijk. Dat onderwerp is altijd gecompliceerd: tot hoe lang ging een fatsoenlijk mens door met publiceren, bij welke uitgeverij publiceerde je, sloot je je aan bij de Kultuurkamer, enzovoort. Ik zal het hier niet hebben over hoe dat bij Last zat, maar meer over wat zijn biografe daarover zoal vertelt. Wester schrijft bijvoorbeeld dit (op p. 337): ‘Jef was nog steeds uit handen van de Duitsers gebleven, maar hij speelde wel een levensgevaarlijk spel met al die “legale” uitgaven bij de Arbeiderspers en met zijn clandestiene uitgaven bij de Bayard Pers en de De Driehoek.’ Het probleem bij deze zin: ‘al die’ – precies twee – boeken van Last die na het begin van de bezetting bij De Arbeiderspers waren verschenen, waren niet ‘legaal’, maar gewoon legaal verschenen, en de twee vertalingen die Last bij De Driehoek had gepubliceerd waren niet ‘clandestien’. Clandestiene boeken zijn goed gedocumenteerd (de telling gaat tot boven de duizend) in het standaardwerk Het vrije boek in onvrije tijd van Dirk de Jong uit 1958. De uitgaven van de Bayard Pers zijn daarin opgenomen, die van De Driehoek niet.

Een paar regels verder: ‘Ook verscheen [Lasts] autobiografische roman Van een jongen die man werd bij De Nederlandsche Uitgeverij in Baarn. Eén bron noemt het een ‘exiluitgeverij’ maar het boek verscheen als “nummer 60 van de serie Het Nederlandsche Boekengilde”, wat weer verdacht klinkt. Het is al met al toch een uiterst schimmige bedoening met die uitgaven. Er wringt iets, iets waar ik maar ik maar niet de vinger op weet te leggen.’ Er wringt inderdaad een hele hoop, bijvoorbeeld het idee van de biografe dat ‘Het Nederlandsche Boekengilde’ – of gaat het om de -sche of misschien wel het getal 60? – verdacht klinkt en dus wel fout moet zijn. Het was verstandiger geweest het spoor van ‘Eén bron’ – was het een mens, was het een boek? Voetnoot ontbreekt – te volgen en, bijvoorbeeld, een boekhistoricus om informatie te vragen, die had dan kunnen vertellen dat er in 1999 een boek van Peter Manasse is verschenen met de titel Boekenvrienden Solidariteit. Turbulente jaren van een exiluitgeverij (Den Haag: Biblion). Daarin valt te lezen wat Het Nederlandsche Boekengilde en De Nederlandsche Uitgeverij te maken hebben met de uitgeverij De Boekenvrienden Solidariteit die werd opgericht door de uitgeweken Duitser Heinz Kohn. Het raadplegen van dit boek had dan ook nog een publicatie van Last opgeleverd, die nu nog in de bibliografie ontbreekt.

A propos bibliografie. Deze biografie bevat 16 pagina’s waarover ik geen kwaad woord wil zeggen, namelijk de bladzijden 535 tot en met 550. Daar staat een bibliografie van het werk van Jef Last die Marlies Hoff heeft samengesteld. Dat is het werk van een kundige bibliografe, specialistenwerk dat helaas aan Wester niet besteed was, want zij doet in haar voetnoten haar eigen ding, als ze al een ding doet. Als de uitgeverij Marlies Hoff had gevraagd de bibliografische verwijzingen in het manuscript van de biografie op één lijn te brengen met de bibliografie, had dat tot het inzicht kunnen leiden het een en ander mis was met die verwijzingen. Maar misschien is dat wel gebeurd, maar was de tijd en het geld op. Want het kan in de papieren lopen, zo’n revisie. Vraag maar aan De Bezige Bij wat de eindredactie van de Hermans-biografie van Willem Otterspeer heeft gekost.

Maar dit terzijde. Ik blijf nog even bij de Duitse bezetting. Op p. 341 schrijft Wester over twee kinderboeken waarvoor Last tijdens de bezetting de tekst schreef. Dat gaat als volgt: ‘Pas in 2019 werd in de schitterend geïllustreerde biografie over Galinka Ehrenfest onthuld dat Last tijdens de oorlog twee kinderboeken in de reeks “El Pintor’s reizen”. Matsa Boemi op de Tafelberg en Wat Hassan zag geschreven had.’ Bij de naam van Ehrenfest, die samen met haar man Jaap Kloot de boeken illustreerde, staat een voetnoot met – uiteraard incomplete – gegevens over het boek van Linda Horn. Het probleem bij deze zinnen: dat Last deze boekjes had geschreven was al veel eerder bekend. Kijk maar op de door Wester veel geraadpleegde website jeflast.nl, waar de maker ervan, Robert Gillesse, een ‘Resultatenlijst Nederlandse Centrale Catalogus (NCC)’ publiceerde, gedateerd 16 januari 2005, waarop deze twee boeken vermeld staan met Last als auteur.

Een geluk bij dit ongeluk is dat Rudi Wester overal in het boek mooie zinnen van anderen paraat heeft. Zoals het citaat dat als motto voor het hele boek moet dienen: ‘Vergeefs proberen we het karakter van een mens te beschrijven; beter is het om zijn handelingen en daden weer te geven, dan zullen we een beeld krijgen van zijn karakter.’ Dat schreef Goethe in zijn Farbenlehre, staat erbij. Maar Goethe schreef in het Duits, dus moet het een vertaling zijn. Maar van wie? Er is, volgens mij, één Nederlandse vertaling, maar daar komt dit citaat niet uit. Waar dan wel uit? Google Books helpt: uit het uit het door Wil Hansen vertaalde boek Het tijdperk van de tovenaars. Het grote decennium van de filosofie, 1919-1929 van Wolfram Eilenberger, in 2018 verschenen bij De Bezige Bij. Met Jef Last heeft het allemaal geen ene moer te maken, en dat geldt eigenlijk voor deze hele zogenaamde Jef Last-biografie.

De volgende keer ga ik echt afronden.