Lucebert eet Zwitsers

Lucebert eet Zwitsers

Dronk Lucebert liever rode wijn of witte? Ik vroeg het me zomaar af toen ik het menu hierboven in handen kreeg. Op 26 maart 1988 werd onder het motto ‘Hommage à Lucebert’ in Hotel Restaurant zur Sonne in het Zwitserse Sissach gegeten en gedronken. Het menu biedt bij zo te zien niet erg opwindende maar degelijke gerechten een Beaujolais-Villages en een Féchy la Genestière, en die laatste is wit en Zwitsers, dus die zou ik hebben genomen. Maar wie ben ik.

Ik kocht alleen maar een boek, een tentoonstellingscatalogus met de titel Lucebert. Arbeiten auf Papier 1950-1987, die ter gelegenheid van een reizende expositie verscheen die vanaf 26 maart 1988, de dag van het diner, te zien was in het Kunstmuseum Winterthur. In het boek staat een opdracht van Lucebert, gedateerd 26 maart 1988, aan iemand die bij de catalogus betrokken was en die ook, moet ik aannemen, aan het diner aanzat. Van het bezit van zo’n boek alleen al word ik blij, maar ik werd nog blijer toen uit het boek het genoemde menu viel.

Maar het menu maakte niet alleen blij, het prikkelde ook de nieuwsgierigheid. Want waarom vindt een etentje ter gelegenheid van de opening van een tentoonstelling plaats in een restaurant dat op 100 kilometer afstand van het museum ligt? En nog wel op de eerste dag dat de tentoonstelling geopend is? Ik kan op zich leven met het onbeantwoord blijven van deze vragen, want met die antwoorden schiet ik geen meter op, maar omdat er een biografie van Lucebert is, keek ik daar toch maar even in. Tegen beter weten in.

De Winterthurse expositie komt aan de orde in Lucebert. Biografie (2018) van Wim Hazeu, en wel op de pagina’s 729-730. Volgens Hazeu ‘liet [Lucebert] zich op 25 maart 1988 ook zien bij de tentoonstelling’ in Winterthur, en dat kan natuurlijk kloppen, dat op vrijdag 25 de vernissage was en op 26 de openstelling voor het publiek. Over het diner in Sissach niets – daar kan ik mee leven. Hazeu citeert de samensteller van de tentoonstelling, Rudolf Koella, noemt de enthousiaste recensies en geeft, en dan gaat het mis, een paar citaten uit de ‘kostbare catalogus’. Ten eerste: de catalogus van deze tentoonstelling is niet ‘kostbaar’, en hij was het ook niet in 1988. Een gewoon boekje van 64 pagina’s is het, met zorg maar eenvoudig uitgegeven. Het zou kunnen dat Hazeu voor zijn exemplaar veel meer heeft betaald dan de 12 euro die een exemplaar op het ogenblik op Boekwinkeltjes.nl moet kosten, of misschien is er een luxe-uitgave geweest, hoewel ik dat laatste niet geloof: je zou er sporen van moeten vinden. Waarschijnlijker is dat Hazeu een andere, wellicht wel kostbare catalogus voor ogen had en dat daar de beide citaten in staan die hij op p. 729 van zijn biografie geeft, want in de Winterthurse uitgave staan ze, en dat is het volgende probleem, niet.

Zoiets kan worden voorkomen door fatsoenlijke bronverwijzingen, maar daar heeft Hazeu vaak geen boodschap aan, zoals ik al eerder liet zien (zie de links beneden). In deze biografie ontbreekt zelfs een rudimentair bibliografische overzicht over Luceberts werk, en dus worden ook tentoonstellingscatalogi niet systematisch beschreven. Hazeu meldt alleen wie de begeleidende teksten in de catalogus schreef en waar de reizende tentoonstelling verder te zien was Maar ook hier doet Hazeu maar wat, want de volgende etappe van de expositie was niet, zoals hij schrijft, in de Freiburger Kunstverein in Schwarzes Kloster, want die plaats bestaat niet, maar in een kunstenaarscentrum dat Schwarzes Kloster heet in Freiburg im Breisgau, waar de Kunstverein Freiburg in wisselende lokaliteiten exposities organiseerde. Daar, in ‘Schwarzes Kloster’, werd volgens Hazeu ‘Lucebert, de maker van Schönheit der Monster, even uitbundig [als in Winterthur; JG] ontvangen.’ De voetnoot bij deze mededeling verwijst naar de andere twee plaatsen waar de tentoonstelling nog te zien was, maar niet, zoals je zou verwachten, naar de bron van de bewijzen van die uitbundigheid en van dat ‘Schönheit der Monster’, dat verder in de biografie niet voorkomt en ook in de catalogus en de tentoonstelling geen rol speelt.

Het zijn maar een paar zinnen, maar er klopt niet veel van. Daar lezen ze wel overheen, zal Hazeu gedacht hebben. En dan: wie gaat dat nou ooit controleren. Maar het leest allemaal als een trein, dat wel.

Ik schreef op dit blog eerder over Hazeu en Lucebert hier, hier en hier.

Wim Hazeu, Lucebert. Biografie. Amsterdam: De Bezige Bij, 2018.
Rudolf Koella (samenstelling), Lucebert. Arbeiten auf Papier 1950-1987. Winterthur: Kunstmuseum Winterthur, 1988. – Met tekstbijdragen van Rudolf Koella en Caroline Kesser.

Over het weer van 18 juni 1962 (maar in feite over een biograaf en een weduwe)

‘Op maandag 18 juni 1962 had Wolkers de grote houten deuren van zijn atelier opengezet om de hitte te verdrijven. Aan het begin van de middag besloot hij om verkoeling te zoeken aan de Amstel.’ Zo begint in hoofdstuk 5 van Het litteken van de dood. De biografie van Jan Wolkers door Onno Blom (2017) het relaas over de kennismaking van de schrijver en beeldend kunstenaar met zijn latere echtgenote Karina. De voetnoot die naar de bron voor deze mededeling verwijst komt anderhalve pagina later, en die bron is: ‘Mail Karina Wolkers, 18-12-2013’. Dat is verrassend weinig voor zoveel informatie, al was het maar omdat het toch vreemd is dat Karina Wolkers zich blijkbaar herinnert wat Jan Wolkers deed voordat zij hem kende. Je zou zo’n mededeling uit de mond of uit een tekst van Jan Wolkers verwachten, maar zo’n bron is er blijkbaar niet.

Het verhaal van Karina Wolkers over de kennismaking beslaat dus zo’n anderhalve pagina. Met mededelingen over de kleur en het merk van de schoenen van Wolkers, over het grind dat opzij van het Amsterdamse Miranda Paviljoen was gestrooid, over stoeltjes met zittingen van waslijndraad, over het mantelpakje van rood flanel dat Karina droeg, over heur haar dat in een dikke vlecht zat, over het rieten mandje dat ze in haar rechterhand droeg en waarin een paar boeken zaten plus een pakje Gauloises, over twee stoelen die nog naast Wolkers vrij waren, over Wolkers die vroeg naar de boeken in het mandje, en dat dat Winnie de Poeh van A.A. Milne en David Copperfield van Charles Dickens waren, en dat Wolkers de tekeningen van Shepard in Winnie de Poeh zo geweldig vond en dat hij vroeg waar Karina op school zat, en dat allemaal en nog meer deels in kant-en-klare dialogen.

Zo’n geheugen zou ik ook willen hebben. Of zo’n fantasie. Want het is niet waarschijnlijk dat Karina Wolkers zich dit allemaal zo gedetailleerd herinnerde op 18 december 2013. Het zal eerder zo zijn dat Karina Wolkers dit verhaal vaker zo vertelde. In elk geval deed ze het één keer eerder: op 19 oktober 2012 namelijk, tijdens een symposium over ‘50 jaar Kort Amerikaans’ in Leiden. Ik was erbij, ik maakte geen aantekeningen en geen opname van de bijdrage van Karina Wolkers, maar ik weet nog dat ik dacht: dat kan geen mens zich zo herinneren, pas maar op met die weduwe als bron, beste Onno. Vooral ook omdat ze nog meer rare verhalen vertelde: over een raaf die bij een supermarkt op Texel op haar winkelwagentje ging zitten (en dat was veelbetekenend volgens haar, want The Raven van Edgar Allan Poe was het lievelingsgedicht van Jan Wolkers). Of dat Wolkers na zijn dood aan haar verscheen in de gedaante van een zonnestraal die tussen de twee torens van de Notre-Dame in Parijs door precies voor haar voeten viel (of iets dergelijks; het kan ook een beetje anders zijn, maar ik vertel dan ook alleen maar wat ik meen me te herinneren en ik hoef – in tegenstelling tot wat Onno Blom wel moest – niet op dit soort mededelingen te promoveren).

Tijdens het luisteren naar Karina Wolkers op dat symposium nam ik me voor de beschrijving van de kennismaking goed te onthouden en af te wachten hoe ze in de biografie terecht zou komen. En wat bleek: Onno Blom heeft niet opgepast met de weduwe. Hij heeft zich het een en ander door Karina Wolkers op de mouw laten spelden. En op zijn eigen verzoek nog wel: het is moeilijk voorstelbaar dat hij dit verhaal niet al vele malen eerder had gehoord, in Leiden niet heeft geluisterd en pas in december 2013, toen hij al een jaar of zes aan de biografie werkte, aan Karina vroeg: schrijf het eens op, Karina, over die kennismaking, en doe het maar per e-mail. Om het sprookje vervolgens zonder enige reserves voor zoete koek aan te nemen.

Terwijl het verhaal toch gemakkelijk door te prikken is. Namelijk door zo ongeveer het enige feit te controleren dat aan dit verhaal te checken is: het weer. Op 18 juni 2019 vroeg ik aan mijn Facebook-vrienden of zij zich herinnerden wat voor weer het was op 18 juni 1962. De antwoorden waren divers: iemand annexeerde bijvoorbeeld een scène uit de film Roman Holiday (van een jaar of tien vóór 1962) met zijn ouders als Audrey Hepburn en Gregory Peck op de scooter. Concrete herinneringen aan het weer van 18 juni 1962 hadden mijn Facebookvrienden niet, en dat kan ook eigenlijk niet, je iets feitelijk juist en precies herinneren dat bijna zestig jaar geleden is. Je herinnert je foto’s of verhalen of je verzint iets of je combineert het een en ander. Je toetst, als je al bij zinnen was op 18 juni 1962, je herinnering – of die van iemand anders – aan bijvoorbeeld het weerbericht in een krant van die dag. Een van mijn Facebookvrienden zonder persoonlijke herinnering – hij was er nog niet op 18 juni 1962 – deed dat dan ook, maar er zijn nog meer bronnen voor oud weer.

Wie feiten over het weer in het verleden wil weten, kan daarvoor bijvoorbeeld terecht op de website weerverleden.nl. Over 18 juni 1962 zegt deze website:

Zwakke wind uit het zuid-zuid-westen. De hardste windstoot had een snelheid van 10,3 m/s.

De gemiddelde temperatuur was 19,2 °C en een gevoelstemperatuur van 19,7 °C. De minimum temperatuur was 9,9 °C en de maximum temperatuur 26,8 °C.

De zon scheen 10,4 uur.

Er viel 1,9 mm neerslag verspreid over 1,4 uur.

Het was een half tot zwaar bewolkte dag.

We kunnen ook het maandgemiddelde bekijken. We zien dat 18 juni wel de warmste dag in juni 1962 was, maar het was zeker niet het hoogtepunt van een hittegolf, en de dag ervoor was het zelfs een stuk frisser.

Ook de weersvoorspelling in het landelijke, in Amsterdam verschijnende dagblad De Tijd /de Maasbode van zaterdag 16 juni laat dit beeld zien:

Dat verhaal van die kennismaking van een schrijver en zijn echtgenote klopt dus van geen kant. Het ging heel anders, ik weet het zeker. Maar het leest allemaal als een trein, dat klopt.

‘Waarom wordt dit vermeld?’ Berichten van de ideale lezer

‘Waarom wordt dit vermeld?’ Berichten van de ideale lezer

Ik kwam de ideale lezer tegen. Niet in persoon, maar in een paar boeken. Het zijn boeken van het soort dat ik zelf graag maak: toegankelijke wetenschap. Boeken uit de wetenschappelijke gemeenschap die toch heel bewust voor een breed publiek bedoeld is. De ‘NRC-lezer’ wordt die ideale lezer vaak genoemd. De ideale lezer moet niet worden verward met de ideale koper. Die koopt blind wat genoeg ballen in de krant krijgt en door instanties als wijlen De wereld draait door, Arjan Peters (i.r.) of Michel Krielaars wordt aangeprezen. De ideale lezer is blij dat de krant hem of haar op een boek wijst dat hem of haar zou kunnen interesseren, en dat boekt koopt hij of zij dan, hij of zij leest het ook, en soms maakt hij of zij wat aantekeningen, zodat we, als het boek ooit ons pad kruist, kunnen lezen wat hij of zij ervan vond.

De ideale lezer die ik tegenkwam is een hij. Hij was niet actief binnen de historische wetenschap maar had een uitgebreide geschiedkundige bibliotheek. Geen periode ontbrak. Wetenschappelijke literatuur, maar ook boeken voor een groter en voor een heel groot publiek. Met een paar zwaartepunten, zoals de Eerste Wereldoorlog, Napoleon en andere vorsten, de Franse revolutie, de Nederlanden in de zeventiende en achttiende eeuw. De afdeling filosofie was ook aanzienlijk, letterkunde kwam er wat bekaaid vanaf. Veel biografieën, ook van literatoren.

Veel boeken werden goed gelezen werden, ook al is dat aan de boeken zelf niet altijd te zien. Soms zijn er wat potloodnotities, en nog minder vaak briefjes met aantekeningen. Als er briefjes aan te pas kwamen was mijn ideale lezer goed ontevreden, en dan wordt het interessant. Zoals in het geval van Een koning die van geen nee wil horen. De Europese ambities van Lodewijk XIV 1638-1715 (1976) van A. Alberts. Dat is dr. Albert (Bert) Alberts (1911-1995), die als indoloog op een historisch onderwerp promoveerde en die, behalve literair werk, ook veel historische boeken publiceerde die een groter publiek wilden bereiken.

Dit soort boeken is nog steeds populair, bijvoorbeeld vanwege het fenomeen dat mijn ideale lezer op zijn notitievelletje als eerste negatieve punt bij Alberts noteert: ‘Geen noten’. Voet- en andere noten zijn lastig: wie leest die nou etc. Historische boeken moeten vooral lekkere verhalen zijn, lezen als een trein enzovoort. Ik geef maar wat argumenten die je vaak hoort. Maar ondanks het weglaten van de wetenschappelijka ballast is dit boek van Alberts, zo noteert mijn ideale lezer, ‘[n]iet echt prettig om te lezen.’ Want: ‘Louter politieke gesch[iedenis]. Is altijd nogal ingewikkeld en moeizaam te volgen.’ Terwijl onze lezer toch een geoefende lezer is, die graag controleert of bronnen goed zijn gebruikt en verantwoord. Maar ook dat valt tegen: ‘Knoop en Fruin worden wel een keer in de tekst genoemd (p. 114) maar komen niet voor in de “Geraadpleegde literatuur”’. En: ‘Geen kaarten; slechts één onbenullig kaartje.’

Kortom: ‘Voor wie is dit boek bedoeld? Voor de belangstellende leek is het veel te moeilijk en voor een historicus bevat het geen nieuws.’

Het boek van Alberts komt er nog schappelijk vanaf als je leest wat mijn ideale lezer te melden heeft over Gedeelde weelde. Hoe de zeventiende-eeuwse cultuur van de Lage Landen Engeland veroverde en veranderde (2008) van de in Nederland in bepaalde kringen aanbeden Britse historica Lisa Jardine (1944-2015). ‘De Engelse titel,’ schrijft mijn ideale lezer, ‘luidt: Going Dutch. “Gedeelde weelde” is er een vreemde vertaling van en klopt ook helemaal niet. / Ook de ondertitel is onjuist.’ Mijn ideale lezer leest het hele boek van ruim 400 pagina’s en zet regelmatig zijn ongenoegen op papier. ‘Waarom schreef Bentinck aan admiraal Herbert?’ vraagt hij bij p. 33, als hij op die vraag, die al lezende blijkbaar bij hem opkwam, geen antwoord krijgt. 

‘Glorious Rev[olution] vond niet plaats in het midden v[an] d[e] 17^e eeuw’ is het commentaar bij p. 181/182 – en dat is historisch gezien waar, hoewel Jardine het niet echt zo zegt; ze maakt wel een nogal grote stap in één zin. Maar mijn ideale lezer wil het precies, hij wil geen vaag gezwam en ook niet te veel herhalingen: ‘Is al vele malen gezegd’ staat op een van de briefjes, ‘Is al eerder gezegd’ op een ander. Ook in dit boek is het mis wat de nauwkeurigheid van de verantwoording betreft. Aan noten geen gebrek, maar ‘[b]oeken genoemd in de noten komen niet altijd voor in de lit[eratuur]lijst.’ En: ‘Clarendon komt niet voor in de index. / Ook geen literatuur van of over hem. / In noot 35 wordt verwezen naar p. 334/5, maar daar komt Clarendon niet voor.’

‘Ik hoop te hebben laten zien’ zegt Jardine op p. 380, gevolgd door wat ze hoopt te hebben laten zien. Maar mijn ideale lezer deelt die hoop niet: ‘Heeft helemaal dat niet laten zien. Het gaat helemaal niet over de afnemende rol v[an] d[e] Rep[ubliek].’ Mijn lezer had duidelijk iets anders verwacht van dit boek, op allerlei gebied: wat de inhoud betreft ongetwijfeld, maar zijn briefjes met afrondende conclusies gaan toch vaak ook het ambacht van het vertellen van een historisch verhaal: Jardine ‘[is] niet in staat de politieke volgorde aan te houden. Geen greep op de materie. Te rommelig.’ Dat er ‘nogal wat herhalingen’ in het boek zitten was al geconstateerd, en ook maakt het ‘toch vaak een wat ongeordende indruk’. Jardine doet ook vaak aan ‘overdrijving: eminent geleerde; fascinerend; ongelooflijk interessant’.

De eindconclusie: ‘Aan dit boek heb ik niets. Het is zeer tegenvallend.’

Zo wil ik ze dus bezig zien, de ideale lezers, ook al is het soms maar de vraag of ze gelijk hebben. Ze lezen kritisch, met het correctiepotlood in de hand, en kijken of het allemaal een beetje klopt, of we ons best hebben gedaan. Alleen al het idee dat er mensen zijn die ons zo lezen, geeft een goed gevoel.

De kunstschilder

De kunstschilder

In mijn ouderlijk huis hing niet veel kunst aan de muur. Maar toch een beetje. Het mooiste stuk, een bloemstilleven van de Limburgse kunstschilder May Ernes (1929-2006), hangt sinds een tijdje hier, nu het appartement van mijn moeder leeg is. Mijn ouders kregen het van kennissen die een aardige collectie Limburgse kunst hadden omdat ze regelmatig schilderijen van armoedzaaiers tegen pakjes sigaretten ruilden. Maar die kennissen hingen, meen ik me te herinneren, niets of weinig van hun collectie op.

May Ernes

Wat bij mijn ouders, behalve de Ernes, ook hing waren twee olieverfschilderijtjes en een waterverfbloemstilleven van iemand die regelmatig bij ons over de vloer kwam. En het was iemand met een verhaal. Indertijd wist ik alleen dat hij zwaar gewond was geraakt tijdens de Tweede Wereldoorlog en dat dat in Duitse krijgsdienst was gebeurd. Hij miste in elk geval één been, en misschien nog wel meer. Hij bewoog zich moeizaam met krukken voort maar stapte wel, als hij op bezoek kwam, uit een sportieve Ford Capri. Ik heb geen idee hoe mijn ouders hem kenden.

Hij woonde in Herzogenrath, aan de Duitse kant van de ooit beruchte Nieuwstraat in mijn geboortestad Kerkrade. Die straat liep twee kilometer lang tussen twee grensovergangen, de Nederlands-Duitse grens liep midden door die straat. Terwijl ik opgroeide daalde de hoogte van het grenshekwerk van twee meter totdat er niets meer van over was en iedereen vrij kon oversteken. In de tijd dat de Franz Thevis, want zo heette de kunstschilder, ons bezocht, moest hij met zijn Capri nog via een van de grensovergangen rijden, hemelsbreed was de afstand een paar honderd meter.

Ik was altijd wel nieuwsgierig naar verdere informatie over deze man, en nu zijn werkstukken hier wachten op een nadere bestemming (niet per se aan onze muren) ben ik maar eens digitaal op zoek gegaan. Veel vond ik niet. Franz Thevis, soms ook Frans genoemd, of Frank (dat staat als signatuur onder het bloemstuk), werd in 1917 in Kerkrade geboren als zoon van Duitse ouders. In Kerkrade ging hij ook naar school. Dat staat in een krantenartikel dat ik op delpher.nl vond en dat gaat over een tentoonstelling van zijn werk die in 1978 op twee locaties, aan beide zijden van de grens, plaatsvond. Daar staat ook, zonder verder commentaar, dat hij zijn zware verwondingen in Stalingrad opliep en dat hij zich in 1946 in Herzogenrath vestigde. Zijn overlijdensjaar heb ik nergens kunnen vinden.

Thevis was lid, zo blijkt uit een recensie in het Limburgs Dagblad van augustus 1962, van de Kunstkring Kerkrade. Die exposeerde werk van tien leden in het Volkshuis, en de journalist, dichter en kunstschilder Paul Haimon besteedde in de krant aandacht aan het getoonde werk, ook aan dat van Thevis: ‘Franz Thevis is […] iemand die met zoeken en worstelen goed maakt wat hem tekort komt in technische ontwikkeling. Er zit leven in zijn werk. Zijn kleine stuk “Rode vruchten” heeft een sterke werking. Men kijkt met verwondering, en dan ook bewondering, naar de technische doorwerktheid van het Bloemstuk. Kleur op kleur in de nog natte materie, er ontstaat een zekere schittering die blijft werken. De (abstracte) compositie ligt buiten zijn vermogen. In het Landschap, dat wel met behulp van abstracte segmenten opgebouwd is, is een levendig vlakkenspel op een afstand kristaliserend [sic!] en dan een eenheid projecterend die treft.’

Haimon zou het werk van Thevis thuis niet ophangen, denk ik dan maar. Maar bij mijn ouders hing het, en daarom gun ik hem hier nog deze kleine solo-expositie.

Twee uur rijden

Twee uur rijden

Een beetje humor is nooit weg in deze ernstige tijden, daarom was ik blij dat ik het boek ‘Van het socialisme, de dingen die voorbijgaan. Een geschiedenis van de DDR’ van Willem Melching tegenkwam. Het verscheen in 2004. Indertijd had ik er geen belangstelling voor, en nu, na de eerste zin van het ‘Woord vooraf’, ook niet meer. Die eerste zin luidt namelijk: ‘Nog niet zo lang geleden lag twee uur rijden voorbij Oldenzaal de Deutsche Demokratische Republik.’

Die mededeling zou interessant kunnen zijn, want ze zou kunnen betekenen dat Melching die reis van de westelijke grens van de Bondsrepubliek Duitsland naar de oostelijke aflegde in een Porsche 911 Carrera 3.2 of een soortgelijk voertuig, nadat hij eerst de Autobahn-autoriteiten had verzocht geen ander verkeer toe te laten. Driehonderd kilometer, want zo ver is het van de grens bij Oldenzaal tot de voormalige DDR-grensovergang Marienborn, in twee uur afleggen, dat zou zelfs nu knap zijn. Volgens Google Maps doe je er op dit moment, een uur of twaalf op een maandagmiddag, drie uur en een kwartier over. Op rustige momenten, ik heb het gisteren, zondag, ook al eens gemeten, een half uurtje minder.

Nu ben ik in de loop van de jaren, heb ik laatst uitgerekend, een stuk of vijftig keer vanuit Nederland naar Berlijn gereisd, en weer terug. Meestal met de auto, en meestal via de rechtstreekse weg vanuit Utrecht e.o. of Den Haag e.o. En ik kan u vertellen dat de reis door de Bondsrepubliek tot 1990, toen de DDR ophield te bestaan, behoorlijk wat langer duurde dan drie uur, ook met auto's die een stuk sneller waren dan de 2CV’s waarmee het reizen naar Berlijn midden jaren zeventig voor mij begon. Tegenwoordig is de hele route snelweg, maar tot in de jaren tachtig moest je het eerste stuk na Oldenzaal over een provinciale weg naar Rheine rijden, vervolgens kreeg je een stuk snelweg, en honderd kilometer verderop moest je dwars door het stadje Bad Oeynhausen, want daar was de rondweg nog niet klaar. Die is er pas sinds eind 2018. En het kon best gebeuren dat je daar in Bad Oeynhausen een uur of langer tussen de vrachtauto’s door naar het volgende stuk snelweg kroop.

Wie opschrijft dat ooit de DDR twee uur rijden achter Oldenzaal begon is in elk geval nooit met de auto naar de DDR gereden. En ik denk dan: als de rest van het boek ook op die manier geschreven is, hoef ik geen tijd te verdoen met het lezen ervan.

Het is weer Boekenweek: Gouden tijden, zwarte bladzijden [2013]

Het is weer Boekenweek: Gouden tijden, zwarte bladzijden [2013]

Het thema van de Boekenweek 2013 is ‘Gouden tijden, zwarte bladzijden’. Precies op het juiste moment vond ik onlangs een paar nummers van het geïllustreerde weekblad Wereldkroniek. Ze zijn uit 1932, het jaar van het eerste Boekenweekgeschenk, en ze illustreren het thema van die gouden tijden en die zwarte bladzijden heel mooi. Als je tenminste van het standpunt uitgaat dat zwarte bladzijden in de geschiedenis ontstaan wanneer mensen in gouden tijden zo zelfverzekerd en onvoorzichtig worden dat ze af en toe verkeerde keuzes maken. En dat ze dan achteraf alleen maar kunnen constateren: It seemed a good idea at the time. De Wereldkroniek verscheen overigens van 1894 tot 1970 bij Nijgh & van Ditmar in Rotterdam, met een onderbreking van 1941 tot 1945.

De vroegste aflevering die ik bezit is nummer 1975 van 13 februari 1932. De voorplaat geeft een voorbeeld van dat idee dat ooit een goed idee leek. We zien een foto van een brandweerman achter een scherm. Het bijschrift geeft uitleg onder de kop ‘Asbest-parasols voor pijpleiders’. Pijpleider – dat was in 1932 een verantwoordelijke functie, veel later zou Marten Toonder in Tom Poes en de pijpleider het woord ont- en vervreemden. ‘De brandweer te Dresden,’ aldus de Wereldkroniek, ‘wordt door den Raad dier Gemeente in staat gesteld haar zooveel moed en opofferingen vereischende taak op de meest doeltreffende en minst gevaarlijke wijze te vervullen.’ Het corps heeft daarom, aldus het onderschrift, de beschikking over speciale hulpmiddelen: ‘Om, bijvoorbeeld, een zengenden vuurhaard tot op korten afstand te kunnen benaderen, zoeken de pijpleiders dekking achter groote parasols van asbest, waarin kijkgaten zijn aangebracht, evenals een opening, waardoor water kan worden gegeven.’ De Wereldkroniek is verbaasd dat dit hulpmiddel elders nauwelijks wordt toegepast, ‘te meer, daar deze bescherming den dapperen brandweerlieden hun inspannende en zegenrijke werk wat verlicht.’

De Wereldkroniek had in 1894 in haar eerste nummer verklaard: ‘Onze taak zal zijn feiten te geven zonder in maar eenige beoordeling te treden, geïllustreerd waar dit mogelijk is […]. Welke politiek men ook voorstaat, tot welken godsdienst men ook behoort, men zal met gerustheid ons blad kunnen ter hand nemen; niets zal men er in vinden, wat naar krenking van een van beide gevoelens zweemt’. Dit voornemen wordt geciteerd in het prachtige jubileumboek 175 jaar Nijgh & Van Ditmar. Nimmer Dralend 1837-2012, samengesteld door C.J. Aarts en M.C. van Etten, in 2012 verschenen, uiteraard bij Nijgh & Van Ditmar. Maar dat je ook iemand kon krenken op het gebied van bijvoorbeeld ras kwam blijkbaar niet bij de redactie van de Wereldkroniek op, en ook bijna veertig jaar later was vrolijk racisme geen enkel punt. Onder de titel ‘Liefdeslied in Afrika’ drukt een bij mij incomplete en dus niet te dateren aflevering van het blad een soort stripverhaal af. Tekenaar en auteur blijven onvermeld. Het verhaal gaat ongeveer zo: hoofdpersoon Djala gaat, omdat het meisje Maba hem niet wil, naar het ‘Westerland’, daar wordt hij straatmuzikant en hij wordt ontdekt en beroemd:

Later krijgt hij heimwee en gaat terug naar Afrika, en Maba, die eerst niets van hem wilde weten, wil hem nu toch. Het afsluitende rijmpje: ‘Maba wat ben je nu plotsklaps gedwee, doch dat is alleen om zijn portemonnaie.’ In het laatste plaatje, met het onderschrift ‘Moraal’, blijkt Djala van zijn verblijf in het ‘Westerland’ iets te hebben opgestoken: hij gaat er snel weer vandoor. Deze Djala verwijst, ook al omdat hij zich in het ‘Westerland’ Al Weepson noemt, duidelijk naar de blanke zanger Asa Yoelson, die als zwart gegrimeerde Al Jolson in de jaren twintig en dertig veel succes had.

Hoe slaagde de Wereldkroniek erin dat we ons op politiek gebied niet gekwetst voelden? Bijvoorbeeld door heel neutraal over een toen al erkende dictator te schrijven. In een artikel over ‘Benito Mussolini, de bouwmeester van het nieuwe Italië’ in aflevering 2013 van 5 november 1932 portretteert de auteur, Marie van Maanen, de staatsman: ‘Warm van bloed, blijft zijn verstand altijd koel, evenals zijn hart, want hij is méér condottiere dan apostel, meer paedagoog dan idealist.’ Het artikel eindigt aldus: ‘Mussolini’s strijd is nog lang niet uitgestreden, maar ook in de volgende tien jaren […] zal hij in zijn sterk aanpassingsvermogen een bondgenoot vinden, om over komende moeilijkheden te zegevieren. Zijn vindingrijkheid is onuitputtelijk en hij heeft een gestel, dat weerstand biedt aan alle ziekten. / Daarbij is hij sober in zijn levenswijze en weet zich jong te houden door sport.’

Dan maar naar het waardevrije puzzelhoekje in aflevering 1998 van de Wereldkroniek, gedateerd 23 juli 1932:

Bent u ook zo toe aan een sigaret?

Eerder, op 18 maart 2013, gepubliceerd op www.textualscholarship.nl en hier licht redactioneel aangepast herplaatst.

Ideale wereld [2013]

Ideale wereld [2013]

De Duitse uitgever HJB wil een boek van Geert Wilders niet uitgeven, omdat, zo meldt het persbericht van de uitgever, hij en Wilders het niet eens konden worden over een ‘nach deutschem Recht vertretbare deutsche Ausgabe’. De inhoud is dus, zo denkt uitgever Hansjoachim Bernt, in strijd met de Duitse wet.

Jammer eigenlijk, want het boek leek goed in het fonds van de HJB Verlag & Shop Kommanditgesellschaft te passen. Kijk maar op http://www.hjb-shop.de/. Perry Rhodan en Ren Dhark, Duitse sciencefiction, daar draait de zaak op, zo te zien. Maar er is nog meer te koop.

Dit bijvoorbeeld: Adolf Hitler – mein Frieden van Edwin Moeller, verschenen in de reeks ‘Verbotene Zone’. Een ‘satirisch-utopische roman’ volgens de ondertitel. Een korte samenvatting van deze herdruk van een boek uit 1952 staat op de genoemde website: ‘In 1952 leeft “der Führer” nog. Op de vlucht uit het verwoeste Berlijn van 1945 is hij in Groenland gestrand, hij bewoont een nieuwe Rijkskanselarij, gemaakt uit ijs. In de jaren van zijn ballingschap heeft Hitler uitgebreid nagedacht over de redenen waarom zijn idee mislukte. Die resultaten van dit nadenken zijn verbluffend – niet in de laatste plaats voor hemzelf. Wanneer de Amerikanen Hitlers nieuwe woonplaats ontdekken en een legereenheid naar Groenland sturen om Hitler en zijn vertrouwelingen te arresteren, krijgt hij nieuwe hoop – op een “comeback” met een nieuw marketingidee.’

Een ander deel uit de reeks ‘Verbotene Zone’: Geheimakte Krausinger van Theodor Kaiser jr. Ondertitel: Ein Flugscheibenroman. Een Flugscheibe is een schijfvormig vliegtuig. De informatie van de bijna-uitgever van Geert Wilders: ‘Bestaat buitenaardse technologie alleen in de hangars van supergeheime testterreinen voor vliegtuigwapens in de Verenigde Staten? Wat verbergt een voormalige SS-Standartenführer al tientallen jaren lang in een onderaards complex in Mecklenburg? Is de democratie in het verenigde Duitsland gewapend tegen plotselinge veranderingen van de politieke machtsverhoudingen? Een journalist komt een ongelooflijk complot op het spoor, wanneer hij het “Geheim Dossier Krausinger” ontdekt.’

En nog maar een: Deutsches Reich 2014 van Heiger Ostertag. Een ‘Historienthriller’. Inhoud: ‘Duitsland in het jaar 2014. Honderd jaar geleden begon de Grote Oorlog, die eindigde met de overwinning van het Duitse Rijk. Daarna ontwikkelde zich een moderne, democratisch hervormde volksmonarchie, die tientallen jaren lang door een keizerin werd geleid. Ook de verzoening met Frankrijk kwam tot stand, in een confederatie vormde het met andere landen het fundament van de Duits-Europese Economische Unie. De andere basis van het nieuwe Duitsland is het Wirtschaftswunder, dat gestoeld is op de zonne-energie. Onafhankelijk van de olievoorraden van het Nabije Oosten werd het Rijk een supermogendheid. Een op het oog ideale wereld – totdat tijdens een Brits vlootbezoek aan Kiel een aanslag het land op zijn grondvesten doet schudden…’

Ik voel me voortaan vrij, parallellen te trekken tussen Wilders en sciencefiction.

Eerder gepubliceerd op 31 januari 2013 op www.textualsholarship.nl en hier licht redactioneel aangepast herplaatst.